Khi đọc lý lịch khoa học của người làm việc ở nước ngoài, hoặc khi giới thiệu một người Việt ra quốc tế, chỗ dễ hiểu sai nhất là danh xưng giáo sư — vì cơ chế tạo ra nó khác nhau giữa các hệ thống.
Hai cơ chế
Xét ở cấp quốc gia. Có một bộ tiêu chuẩn chung cho cả nước, một hệ thống hội đồng xét công nhận, và chức danh có giá trị bất kể người đó chuyển sang cơ sở nào. Việt Nam theo hướng này.
Bổ nhiệm ở cấp trường. Mỗi trường tự quyết định tiêu chuẩn và tự bổ nhiệm theo vị trí việc làm của mình. Chức danh gắn với vị trí tại trường đó — rời trường thì không mang theo. Phần lớn các nước nói tiếng Anh theo hướng này.
Hệ quả khi đối chiếu
Vì cơ chế khác nhau, việc dịch thẳng tên gọi luôn có nguy cơ lệch theo cả hai chiều:
- Một người mang danh xưng giáo sư ở trường nước ngoài có thể còn khá trẻ trong nghề, vì trường đó bổ nhiệm theo nhu cầu vị trí.
- Ngược lại, một người ở nước ngoài đã rất kỳ cựu có thể vẫn mang chức vụ ở bậc dưới, vì trường chưa có vị trí trống.
Ở những hệ thống bổ nhiệm cấp trường, thang chức vụ thường có nhiều bậc, và bậc mang tên giáo sư là bậc cao nhất trong số đó — nhưng ranh giới giữa các bậc do từng trường tự đặt.
Có một điểm chung đáng tin
Dù cơ chế nào, các hệ thống đều dựa trên cùng bốn loại bằng chứng: công trình đã công bố, người đã đào tạo, đề tài đã chủ trì, và đóng góp cho chương trình đào tạo.
Nên khi cần so sánh thật — xét tuyển, mời hợp tác, đánh giá hồ sơ — cách đúng là đọc bốn loại bằng chứng đó, không so tên gọi.
Với người Việt làm việc ở nước ngoài
Người đang giữ chức vụ giáo sư tại một trường nước ngoài, khi về Việt Nam giảng dạy, vẫn phải qua quy trình xét công nhận theo tiêu chuẩn trong nước nếu muốn được công nhận chức danh ở đây. Thành tích tích lũy ở nước ngoài được tính vào hồ sơ, nhưng chức vụ cũ không tự chuyển đổi.
Với người Việt nộp hồ sơ ra nước ngoài
Chiều ngược lại cũng vậy. Chức danh được công nhận ở Việt Nam là một thông tin trong hồ sơ, nhưng trường nước ngoài xét theo tiêu chuẩn riêng của họ.
Trong trường hợp này nên trình bày kèm giải thích ngắn về cơ chế — rằng đây là chức danh xét ở cấp quốc gia theo bộ tiêu chuẩn chung, không phải chức vụ do một trường bổ nhiệm. Một câu như vậy giúp người đọc hồ sơ đặt thông tin đúng chỗ.