Đây là chỗ nhầm phổ biến nhất khi nói về các danh xưng trong giới học thuật, và nó dẫn tới hiểu sai cả về cách một người có được chúng.
Học vị và chức danh
Học vị là trình độ được đào tạo: cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ. Cơ sở đào tạo cấp bằng sau khi người học hoàn thành chương trình và bảo vệ thành công. Học vị đã có thì giữ suốt đời.
Chức danh là vị trí khoa học được công nhận: giáo sư, phó giáo sư. Không cơ sở đào tạo nào tự cấp. Nó được xét công nhận qua hội đồng, theo tiêu chuẩn do nhà nước ban hành, và gắn với việc người đó đang giảng dạy, nghiên cứu ở đâu.
Nói ngắn: học vị trả lời câu hỏi đã học tới đâu, chức danh trả lời câu hỏi đang đóng góp gì cho ngành.
Vì sao hai thứ hay bị gộp
Vì trên thực tế chúng đi cùng nhau. Người được công nhận chức danh giáo sư hầu như đều có học vị tiến sĩ, nên khi giới thiệu thường ghi liền — "Giáo sư, Tiến sĩ" — và người nghe hiểu thành một danh xưng dài.
Nhưng thứ tự nhân quả rõ ràng: có học vị tiến sĩ không dẫn tới chức danh giáo sư. Phần lớn tiến sĩ không có chức danh này, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Chức danh gắn với nơi công tác
Đây là điểm khác biệt thứ hai, ít người để ý.
Việc xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh là một bước. Việc được bổ nhiệm chức danh tại một cơ sở giáo dục đại học là bước riêng — do chính cơ sở đó quyết định, dựa trên nhu cầu và vị trí việc làm của họ.
Nghĩa là có thể đạt tiêu chuẩn mà chưa được bổ nhiệm, nếu nơi công tác chưa có vị trí.
Trong tiếng nói hằng ngày
Ở Việt Nam, "giáo sư" trong lời nói thường ngày đôi khi được dùng rộng để chỉ người dạy đại học nói chung. Đó là cách dùng thân mật, không phải cách dùng chính thức.
Ở nhiều nước nói tiếng Anh, từ tương ứng lại là chức vụ do trường tự bổ nhiệm, không qua hội đồng cấp quốc gia — nên khi đối chiếu danh xưng giữa hai hệ thống rất dễ so lệch. Đó là chủ đề riêng của một bài khác.
Điều rút ra
Với người đang định hướng con đường học thuật, phân biệt này có ý nghĩa thực tế: học tiến sĩ là việc học, có chương trình và có ngày kết thúc. Đạt chức danh là việc tích lũy — công trình công bố, đào tạo người khác, giờ giảng — không có ngày kết thúc định trước, và phụ thuộc tiêu chuẩn của từng thời kỳ.